No acto de feche deste congreso é de lei amosar o noso agradecemento aos presentes (autoridades, relatores, compañeiros organizadores e participantes), e ás institucións que apadriñaron este evento (Concello de Pontevedra, Caixa Nova, Deputación provincial, Colexio de avogados  e Universidade de Vigo).

Neste intre en que se trata de poñe-lo remate a este congreso, a XXII Semana Galega de Filosofia,  chega o momento de avaliar os resultados finais destas xornadas  respecto  dos propósitos que con ela e nela queríamos acadar.  Tentarei dun xeito esquemático de sinalar cales eran estes e cales foron os resultados conseguidos.

Compre,  en primeiro lugar, facer referencia ao marco xeral daqueles obxectivos programáticos iniciais que un grupo de profesionais da ensinanza sintetizaba  na anovación temática, metodolóxica  e didáctica;  na galeguización  do ensino no senso de que este fora capaz de incorporar non só a lingua senón tamén  contidos, métodos e organizacións que se corresponderan coa especificidade do medio;  na  percura da  consolidación dun proxecto que tenta amosar que facer filosofía  é ser capaz de reflectir en ideas non só  os problemas chamados perennes,  senón tamén os vivos e preeminentes en cada momento.

 A nosa longa traxectoria avala  como  aquelas  miras iniciais  deviron ano tras ano realidade. A “Aula Castelao de Filosofía” ten relación institucional e estable con 63 Universidades, con 28 centros de investigación internacionais e con perto de 400 profesores e intelectuais de todo o mundo   que ao longo destes anos compartiron con nós o seu saber, o seu pensamento e as súas investigacións.

Penso que  as xornadas que estamos a piques de rematar  mantiveron, senón  superaron,  os niveis de anos anteriores. Os “curricula” de todos e cadaún   dos relatores así como a súa traxectoria profesional,  o alto nivel de todo o que aquí se estivo a analizar e analizar críticamente, e a  observación da acollida  que a asistencia, con frecuencia masiva, do público  lles dispensou, confirman canto acabo de dicir. Cremos que fomos capaces de enfrotar con éxito un dos retos máis perentorios da actualidade. O da  SUSTENTABILIDADE.  Unha problemática cuxa actualidade medra de cotío  e  da que a sociedade  está a se facer cada vez máis conscente  o que dalgún xeito explica que a mesma ONU  declarara  o  decenio 2005-2015 o  “decenio da sustentabilidade”. Pero o concepto como tal non está exento dunha certa ambigüidade, mesmo dunha   perversión: o uso da palabra sen concepto. Cumpría, en consecuencia,  facer análises de precisión,   diagnósticos  da realidade e prospectivas para o futuro.

 Era por isto polo que na inauguración,  asumiamos a  necesidade  de  pensar as relacións de constitución e transformación  dos seres humanos  co seu contorno físico e biolóxico, social e ambiental.  Nun  tempo en que a  concepción  do progreso xurdida na modernidade  ilustrada  devén  hoxe  cuestionada tanto na súa dimensión  de  desvelamento da verdade  como pola súa incapacidade   como impulso liberador.

 Propoñíamos como obxectivo  fundamental das sesións de mañán  repensar  a  que chamamos  natureza, e  que para facer patente  a función de sospeita da filosofía  cara os discursos habituais,  titulamos  “Tecnonaturezas”.

Pois ben,  as cinco análises dos plurais profesores intervintes colmaron  as nosas ideas e expectativas iniciais.

Y. Moulier Boutang abordou o tema de mudanza do capitalismo,  esa súa nova  “grande transformación”, da que estamos a  ser  testemuñas, ás veces pasivas.  Definiu  o capitalismo cognitivo  explorando nel a transformación  dos vellos conceptos cardinais e sacando conclusións desta tranformación, tanto sobre o obrar en común como sobre a representación duns fins dunha sociedade que é a nosa.  Ficou así explícito como as novas técnicas  da información e da comunicación, o capitalismo  cognitivo  e a ecoloxía delimitan  o espacio agnóstico das novas fronteiras tanto da ética como da política contemporáneas.

A Dra.  Alicia Puleo  presentou, dende a perspectiva de xénero,  de que xeito  había que levar a cabo  unha educación ambiental  á altura dos retos do século XXI. E todo isto  á luz dalgúns  dualismos opresivos  que subxacen á común  lóxica da dominación  aplicada ao colectivo feminino, pero tamén  ás clases desfavorecidas, ás minorías étnicas, ás demais especies animais, etc. 

·           O Profesor  Jorge  Álvarez Yagüe  analizou como a partir  dos séculos XVII e XVIII  se da unha esencial ruptura das vellas categorías políticas de Aristóteles para quen o político  era a relación entre iguais,  mentres que no doméstico se da a xestión do desigual.  A partir  dese momento, o mundo da vida se integra no político, facendo  do bio-político tema de xestión: medicina, seguridade  cidadá, etc.  Esta evolución culmina no pensamento de Foucault na época nazi,  chegando o campo de concentración a ser para Agamben o paradigma da política moderna.

          Observou o Profesor  Felix  Ovejero a medida en que, no enfoque dos problemas medioambientais, os dous modelos tradicionais “ignoraron” o problema: o capitalismo baixo o suposto da abundancia  e o socialismo na confianza en ser quen de superar as sucesivas crises daquel. O modelo actual de democracia si aborda o tema, pero pondo o acento na natureza humana, na sustentabilidade e na democracia.Queda por averiguar  se o ser humano é un homo economicus ou un egoísta, se as xeracions presentos admitimos renunciar a prol das futuras  e se as institucións políticas serán capaces de renunciar aos seus propios intereses.

           O filósofo e escritor Francisco Fernández Buey examinou  o concepto de sustentabilidade e a súa historia, que empezou sendo unha resposta preventiva ante a perspectiva de colapso global ou parcial  do modelo de civilización dominante.A noción xurde nun marco de economía crítica fronte ao “economizar” dominante do mundo actual. De contado  algúns filósofos  asumiron o reto. Da conxunción dos estudios de todos  xurden as ideas básicas  para ver como pasar da crítica á teoría estándar  á reflexión ética, antropolóxica, social e política relacionada coa sustentabilidade.

A nosa mira nas sesións das tardes non era outra que dibuxar os trazos do noso país. Clarificar e cuestionar, tendo esta perspectiva analítica á que veño de facer referencia  como fondo, a noción de progreso, de  técnica,  de tecnoloxía, que  rixe as nosas prácticas cotiáns. Pretendíamos que os estudios enfrontaran   Galicia diante do reto  da  sustentabilidade. Sen pretensións de totalidade, queríamos tocar un abano de temas suficientemente nucleares á vez que  extenso. Así o fixemos  e,  se as exposicións e debates acadaron un nivel e interese verdadeiramente relevante, vémonos obrigados a  constatar  que os resultados diagnósticos  non conducen precisamente ao optimismo.

 Dun uso racional, común e sostible do territorio,  pasouse a outro baseado en valores económicos privados, en intereses diversos;  dunha  estructuración  humanizada e sustentable saltouse ao culto á fácil rendibilidade. En consecuencia, a necesidade  dun plan xeral territorial de Galicia que preserve o protexible: diversidade, paisaxe, etc. xorde como inaprazable. A natureza, a paisaxe, a diversidade  teñen un valor “per se”. Non o esquezamos: só somos usuarios do territorio que herdamos e que temos o deber moral de trasmitirlles ás vindeiras xeracións: Augusto Pérez Alberti.

 A ausencia de estudios serios de prospectiva fan que as políticas de planificación sigan a contribuír a que Galicia continúe a ser un país subsidiario, de servicios, deslocalizado.  Urxe unha política  estratéxica de I+D+i  para Galicia; un sistema  público  de I+D+i que forneza de estudios capaces de descubrir e priorizar os sectores estratéxicos polos que apostar.  Co mellor e máis formado capital humano da historia –que, en parte, segue a emigrar-, cun tecido productivo en alza, con estruturas e institucións adicadas a I+D+i...só  nos fan falla: recursos, organización, ordenación e modelo: Salustiano Mato de la Iglesia.

 A consideración das árbores e das augas nunha Galicia sustentable non pode ser independente e autosuficiente: a chamada visión ecoconcentrada; polo contrario, é preciso adoptar unha postura antropocentrada, é dicir, ter en conta a reversibilidade, a reproductividade ecolóxica, a habitabilidade humana, a viabilidade ou rendabilidade económica, e a trasmisibilidade  para as xeracións futuras. A nova valoración da natureza ten que tomar en consideración aspectos por desgracia aínda en precario no noso país como os ambientais, os sociais, os recreativos, os novos mercados, etc, Francisco Díaz-Fierros Viqueira.

 A actividade económica sobre os recursos naturais do mar está relacionada  coas leis propias da existencia e crecemento dos recursos, coas condicións institucionais ou regras de xogo e cos datos propiamente económicos da actividade empresarial. A sustentabilidade  implica aplicar criterios que aborden  simultáneamente  os aspectos estrictamente biolóxicos (conservación das poboacións) e os aspectos económicos que guían actividade humana, de por si  bastante complexa. Aínda que membro da Unión, España chega con retraso á política  pesqueira europea e está –estamos- a sufri-las consecuencias: Manuel Varela  Lafuente.

Falar de agroecoloxía  é falar de soberanía alimentaria. As prácticas derivadas da concepción da agricultura moderna, ou  convencional, provocaron unha serie de problemas ecolóxicos, sociais, culturais e económicos. No intento de atallar esa crise e as súas consecuencias xurde a agroecoloxía como estudio dos principios  sobre dos que se debe basear o deseño duna dunha agricultura sustentable. A soberanía alimentaria non atinxe só á producción senón que é a condición previa para unha auténtica seguridade alimentaria. Neste eido, bótase  en falla varias cousas: un poder político capaz de ter un  deseño do agro,, unha capacidade productiva autónoma  e a participación dos productores nos procesos decisorios. “Comer da terra en troques de nos comer á terra”. Abandono,  desertización, despoboación: penoso espectáculo: Xan Xosé Neira e Lidia Senra.

Para as xeiras das noites, cun lema xeral “Espazos para a sustentabilidade”, optamos  por unha serie de  temas clave e difícilmente eludibles nunha perspectiva de integridade  e seriedade.

O investigador  do Centro de Investigacións Mariñas de Corón, Doctor Alberto de Coo,  iniciou co tema máis achegado: A ría de Pontevedra.  Para ela  dibuxou un futuro sustentable sempre e cando  haxa   un cambio de rumbo   que implica toda unha serie de condicións. A ría ten valores a preservar como irrenunciables: os naturais,  os humanos,a diversidade singular, a grande biodiversidade, etc., etc.  Ence promoviu un modelo desenrrolista, ocasionou e ocasiona múltiples problemas medioambientais  así como unha forte contestación social, e impide  outras  canles de desenvolvemento sustentable. Para non santificar os desastres, hai que rectificar o sustentable, dar un paso atrás  e propiciar en todo momento a participación de toda a cidadanía. Ence ten que ser traladada do actual enclave xa.

O clásico,  pero sempre controvertido, problema da enerxía e a sustentabilidade foi analizado pola investigadora do Ciemat, Doctora Lucila Izquierdo Rocha. Dando por descontado que o desenvolvemento ten que satisfacer as necesidades actuais  sen comprometer as futuras ao tempo que nuclea  os sostementos ecolóxico, económico, social e cultural, criticou a sociedade presente como consumista e enerxívora en exceso, e amosou  un moderado optimismo nos desafíos  tecnolóxicos dada a súa idoneidade para enfrontar os obxectivos que definen as teorías enerxéticas da maioría dos países.

 A sustentabilidade da cultura  ou  das diferentes culturas humanas  foi o obxecto da reflexión  do escritor e autodeclarado “axitador político-literario”, Santiago Alba. Cun fondo pesimismo  efectuou unha ácida crítica  da actual sociedade capitalista derivando ao anecdótico e transeúnte. Nun momento de hexemonía sen precedentes da privacidade, entendida como privación do mundo, a cultura supervivente devén  espontáneamente  nihilista  e  o Home se revela  -material e culturalmente- insostible.

 A nova problemática dos coetáneos  desenvolvementos biotecnolóxicos foi  a que lle  deu pé á investigadora e Doctora  Mabel Loza García para tentar unir cultura, ciencia e filosofía  no século XXI. A obtención de fármacos, para mellorar a duración e calidade de vida, ten unha historia homoxénea ata o século XX, época na que, diversos conceptos na evolución da investigación,  dan lugar ás distintas xeracións de fármacos.  O  nacente século  viu xurdir a farmacoxenómica e a farmacoxenética e  orienta  os seus intereses ao estudio dos biomarcadores moleculares. Pero a  dictadura da rendibilidade empresarial  planea  e contamina a investigación.

 O Cátedratico e Arquitecto César Portela  porá de contado a firma última A arquitectura preserva  non só da intemperie física senón tamén da moral: arquitectura e vida. 

É de lei amosar o noso agradecemento aos presentes (autoridades, relatores, compañeiros/as organizadores e participantes) e as  institucións que en principio apadriñaran este evento: Concello de Pontevedra, Caixa Nova, Deputación Provincial, Colexio de Avogados e Universidade de Vigo.

É de persoas de boa fe – e en Galicia sabemos diso— recoñecelos feitos. Vostedes, autoridades presentes, contribuiron materialmente a facer posible isto e así o recoñecemos. Con todo non queremos deixar de facer referencia á obriga que teñen todas as institucións, aínda que ás veces esquencida, de potenciar todos os eidos da cultura dun xeito política e ideolóxicamente desinteresado, cunha planificación que potencie e recolla iniciativas fomentando a participación de toda a cidadanía. Pero permítanme tamén que, tras vintedous anos dun traballo, coido que serio, firme, soberano, crítico, “gratis et amore”,  como o que vimos de facer, témo-lo dereito e mesmo a obriga de pedir que o seu apoio dea duna vez un salto cualitativo en verdadeira consonancia co nivel que este congreso está a acadar ano tras ano. Como así o cremos, así o poñemos enriba da mesa para que sexa tomado en consideración.

Compre recoñecer e expresar públicamente o traballo, compartido e solidario,  realizado polas compañeiras e compañeiros da Aula Castelao. Para todas e todos os meus parabéns.

En relación ás inéditas e insólitas intervencións públicas da vicepresidenta da Deputación  e portavoz do grupo do PP no concello de Pontevedra  nas que se inxuria e vilipendia á Aula Castelao de Filosofía con imputacións falsas e se transgrede o principìo de non inxerencia e lealtade mutuas entre dúas institucións independentes,  ratificámonos nas decisións xa tomadas e nas que proceda tomar.

Tanto máis canto que xa teñen gravísimos precedentes que ata hoxe a Aula Castelao de Filosofía  intentou desvencellar tanto da nosa Deputación, canto do goberno municipal de Pontevedra, tantos anos dirixido polo PP:  Desde 1995, a Xunta de Galicia  comezou a rebaixa paulatina das subvencións  ás Semanas Galegas de Filosofía. Aínda máis: nos derradeiros cinco anos, a Xunta de Galicia non concedeu nin un só euro para a celebración dos nosos Congresos,  recoñecidos polas tres universidades de Galicia, significando que, tanto na Universidade de Vigo, canto na de Santiago tamén se celebran actos cos mesmos poñentes que a Aula Castelao de Filosofía  lles presta. ¡Esta reiterada conducta da Xunta de Galicia do PP si que evidencia inequivocamente discriminación política por motivos ideolóxicos e  é prevaricadora contra o principio constitucional de igualdade de oportunidades!

Non quixera rematar sen lembrar, unha vez máis,  a necesidade de que o ensino e a sociedade no seu conxunto “sapere aude”, que todos ousemos, que nos atrevamos a pensar. Nós fixemos esa aposta desde o principio  e  seguimos a propo-la coma un desafío. Tentaremos mante-la tea acesa do Pensamento: ese pensamento que non se  contenta con interpretar de diversos xeitos, senón que quere transformar; ese pensamento nado e sustentado na memoria subversiva e encoraxinada;  ese pensamento que aniña na independencia que ignora o troco das comenencias en conviccións; ese pensamento posto  ao servicio da construcción da nosa morada, sempre atento a autocuestionar o noso réxime de verdades sen esquecemento dos valores socio-políticos.

A Filosofía voltou, outra primavera máis, a cumprir a súa misión: ser o facho que aluma  o camiño a percorrer. Voltou a ser  un saber interdisciplinar, globalizador, holístico. Non ornato, senón ferramenta de análise, como desenmascarador da ideoloxía  presente nos demais saberes e ciencias, pero tamén na realidade social, na realidade política. Saber que non debe quedar fechado dentro dos propios muros das institucións  académicas. A Filosofía sae á rúa que é onde debe de estar, no ágora. Esa  foi, un ano máis, a nosa meta   con esta Semana que estamos a rematar.

Mentres os nosos pulmóns están a  suspirar por un ambente máis limpo, o intelecto devece polos  aires puros da investigación e reflexión sen interferencias. Aquel non é doado  recuperalo aínda que estamos nelo e pelexamos por elo.  Na mantenza destes seguiremos con empeño indefinidamente: non sabemos, non podemos, non queremos voar a outros territorios.  Non nos afaríamos. As nosas raigames só zugan nestas sustancias.